Wat tot deze situatie heeft geleid

Hoe komt het toch dat het land dat de vakbond Solidarność heeft voortgebracht en tot de val van het communisme heeft geleid, na een kwarteeuw democratie en economische groei ineens heeft gekozen voor een anti-democratische regering die de rechtsstaat ondermijnd?

Hiervoor moet men verder kijken dan enkel de onvrede over de vorige regering. Volgens de socioloog Sławomir Sierakowski ligt de wortel bij de democratische omwenteling zelf. Er is namelijk nooit een linker en rechterzijde van het politieke discours ontstaan. Iets wat wij in het westen voor vanzelfsprekend aannemen, bestaat niet in Polen. Er is geen rechts vs. links. Het zich afzetten van het communisme, heeft ervoor gezorgd dat er nooit een echte linkse partij haar wortels heeft kunnen schieten in het democratische Polen. In plaats daarvan hebben zich partijen gevormd op de breuklijn van de moderniteit: voor of tegen. I.p.v. twee visies van de toekomst is er nu een visie van voor of tegen Polen. De nationaal-socialistische partij PIS ziet alle tegenstanders als mensen die tegen Polen zijn en die Polen willen vernietigen, terwijl zij met hun doen en laten zelf de democratie in Polen ondermijnen.

De liberale democratie biedt een kader om conflicten op te lossen, zowel op politiek als wettelijk vlak. Dit door discussie en meningsverschillen in het parlement toe te laten, als dankzij het constitutioneel hof, dat wetten toetst aan de grondwet. En iedereen aanvaard dit kader. De onafhankelijk media zorgen als een waakhond voor het behoud van deze liberale democratie. Juist het feit dat PIS dit kader probeert te vernietigen, maakt de situatie in Polen zo gevaarlijk. Dit kader bindt de mensen. Als deze wegvalt, krijg je een soort wapenloze burgeroorlog die mensen t.o.v. elkaar plaatst, aldus Sierokowski.

Democratie eindigt niet bij democratische verkiezingen en kan ook enkel werken in een democratisch kader en een rechtstaat die de rechten van minderheden garandeert.

In de afgelopen 26 jaar is er ook geen goed uitgebouwd sociaal stelsel ontstaan. Interimcontracten, ook vuilniscontracten genoemd, tellen niet mee tot je pensioen. Gratis kleuteronderwijs is praktisch onbestaand. Het minimum loon bedraagt 300 euro netto per maand.

De macht van de katholieke kerk in Polen is tevens een anti-democratische kracht dat gegroeid is omdat de kerk tijdens het communisme mee met het verzet en Solidarność vocht voor vrijheid. Of dat dacht het Poolse volk toch. Het bleek dat ze enkel voor de vrijheid van de katholieke kerk zelf vocht. En macht corrumpeert. De Poolse kerk is te machtig en te rijk op dit ogenblik. Het gedraagt zich als een regering en bepaalt mee het beleid. In Polen is er geen splitsing van kerk en staat. Om goed te functioneren, hoort een kerk arm te zijn en niet werelds, en zich niet moeien met het beleid.

Volgens Sierakowski moet men ook terug gaan naar het romantisme uit de 19de eeuw. Toen Polen onder bezetting van Rusland, Pruisen en Oostenrijk zat, en de facto niet bestond als land, ontstond er een romantisch ideaal van het vrije Polen. Een militaristisch ideaal: iedereen die niet met ons was, was tegen ons. Maar dit is een antiliberale constructie, die empathie en tolerantie jegens andersdenkenden uitsluit. De Poolse geschiedenis kende te veel soldaten en te weinig burgers. De Polen hebben te vaak moeten vechten voor vrijheid om een liberale democratie op te bouwen. Maar als wij terug gaan naar de 16de, 17de en 18de eeuw, dan merken wij wel een grote liberale democratie op. De koning werd verkozen door de adel, die 10% van de bevolking uitmaakte. De Poolse grondwet van 1791 was de eerste in Europa en de tweede op de wereld, na de Amerikaanse. Als je kijkt naar de gouden en zilveren eeuw van Polen, toen dit land bijna 1/3 van Europa bedroeg, was de bevolking heel verscheiden. In de 17de eeuw maakten de katholieken nog geen 50% uit van de Poolse bevolking. 6 grote en 8 kleinere monotheA?stische godsdiensten leefden in relatieve vrede met elkaar. Godsdienstverschillen onder familieleden waren ook voorkomend en stelden geen problemen. (Norman Davies, God’s Playground).

Maar dat is 2 eeuwen geleden en 25 jaar vrijheid is niet genoeg. Voor velen is deze vrijheid gepaard gaande met verantwoordelijk te zwaar. Ze kunnen het niet aan. Ervoor heeft altijd iemand anders voor hen gekozen, voor hen gezorgd. Nu voelen ze zich verloren, ze kunnen niet mee, ze zijn bang voor die vrijheid en willen ergens bijhoren, zich veilig voelen. Ze hebben enkel de katholieke kerk en het geromantiseerd militair verleden van Polen om op terug te vallen. En dan komt er een partij als PIS die belooft voor hen te zorgen, die belooft 125 euro kindergeld per maand per kind te schenken, gratis medicamenten voor gepensioneerden, pensioen vanaf 60 jaar, en dat in een land waar het loon gemiddeld tussen de 400 en 700 euro ligt. Een grote groep mensen voelt zich terug veilig, voelt zich terug een deel van een geheel en stemt op PIS. Voor hen is dit een heel rationeel besluit. En natuurlijk gaat PIS haar sociale beloften niet nahouden, er is daar geen geld voor. In de drie maanden dat ze aan de macht zijn, is de staatsschuld van de leningen in Zwitserse frank met 3 miljard złoty gestegen (De Poolse regering stelde zich verantwoordelijk voor deze financiële kredieten afgesloten door Poolse burgers in Zwitserse frank, toen deze nog gekoppeld was aan de euro. De leningen waren erg risicovol en de banken hebben de burgers daar niet van op de hoogte gebracht.) Maar zo ver denken deze verloren mensen niet.

Is alles dan verloren?

Nee hoor, zo sterk is PIS niet. Enkel 19% van de Poolse bevolking heeft voor hen gestemd. En wat voorzitter Kaczyński totaal niet begrijpt, zijn de volledig niet centraal geleide protesten in verschillende steden tegen zijn partij, die al meerdere keren meer dan 100 000 mensen op de been hebben gebracht. Vanuit zijn wij vs. zij logica kan hij niet begrijpen dat burgers, zonder enige politieke stempel, zichzelf kunnen organiseren en op straat komen om de liberale democratie te beschermen. Volgens Sierakowski traint Kaczyński al jaren in het demonstreren. Hij weet hoe het te organiseren, waar geld vandaan te halen en hoe mensen op straat te krijgen, maar hij kan maar niet vatten dat mensen vanzelf op straat kunnen komen om toch wel vrij abstracte begrippen als het constitutioneel hof en vrije media te beschermen. Dat het comité voor de bescherming van de democratie (KOD) opgericht is door Mateusz Kijowski, een totaal normale burger, zonder politieke wortels of ervaring, geen anticommunistische held, snapt PIS nog minder. Waar het op neerkomt, is dat Kaczyński na 8 jaar in de oppositie het monopolie op manifestaties en protesten heeft verloren. Maar voornamelijk op het spelen van de rol van slachtoffer. Hier maakt Sierakowski een zeer goed punt.

PIS begint te panikeren. Het internet is een middel waar ze te weinig rekening mee hebben gehouden. Poolse burgers organiseren zich via het internet, ze komen in contact via Facebook. Het is geen toeval dat er de afgelopen weken massaal getrolled wordt. Maar de PIS trolls hebben een omgekeerd effect. Het is niet slim om vlak voor de zitting in het Europees parlement over de Poolse kwestie 1500 mails naar elk parlementslid te sturen om te laten weten dat de situatie in Polen prefect is. Of om op de Facebook pagina van Guy Verhofstadt op posts van dankbaarheid voor zijn steun te dreigen de landsverrader te zullen vinden en iets aandoen.

Deze keer is het anders dan tijdens het communisme. PIS heeft geen Sovjetunie achter zich die met tanks klaarstaat om het land binnen te vallen. Integendeel, Polen heeft Europa achter zich en de Polen voelen zich Europeanen. Ook heeft Polen ervaring met het ineen laten storten van een ondemocratisch regime van binnen uit.

Er zijn tevens twee nieuwe partijen opgekomen, het linkse Razem (wat samen betekent) en het liberale Nowoczesna (wat modern betekent). Ik stel mijn hoop in hen. Ze hebben elks een economisch programma klaar staan voor Polen. Ze zijn de toekomst. Maar ze hebben onze steun nodig. Net als het Poolse volk.

bronnen: Gazeta Wyborcza, tvn24, interview met SAi??awomir Sierakowski (Gazeta Wyborcza)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *